Atmosfer Nedir? Katmanları Nelerdir?

0
33

Yerçekiminin etkisiyle dünyay? çepe çevre saran gaz ve buhar tabakas?na atmosfer denir. Atmosferi olu?turan gazlar genellikle gezegenin iç katmanlar?ndan yanarda? etkinli?iyle ortaya ç?kt??? gibi gezegenin tarihi boyunca dünya d??? kaynaklardan da beslenmi?tir. Atmosferdeki gazlar?n % 78?ini azot % 21?ini ise oksijen olu?turur. Kalan %1?lik bölümü ise karbondioksit, neon, helyum, kripton, ksenon, hidrojen gibi gazlar olu?turmaktad?r.

Atmosferde bulunan bu gazlar üç grupta incelenebilir ;

  • Atmosferde devaml? bulunan ve ço?unlukla miktarlar? de?i?meyen gazlar (azot, oksijen ve di?er asal gazlar)
  • Atmosferde devaml? bulunan ve miktarlar? azal?p ço?alan gazlar (karbondioksit, su buhar?, ozon)
  • Atmosferde her zaman bulunmayan gazlar (kirleticiler)

Atmosfer yeryüzündeki canl?lar için koruyucu bir perde görevindedir. Gündüz güne?in s?ca??n?, gece de uzay?n so?u?unu önleyerek yeryüzündeki s?cakl???n dengelenmesini sa?lar.

Atmosferin Katmanlar?

Yerküreyi saran gazlar?n yo?unluklar? ve bile?imleri birbirinden farkl? oldu?u için yerçekiminin de etkisiyle katmanlar olu?tururlar.

Atmosferin temel olarak 5 katman? bulunur.

1) Troposfer : Atmosferin yere temas eden en alt katman?d?r. Gazlar?n en yo?un oldu?u katmand?r. Ekvator üzerindeki kal?nl??? 16–17 km, 45° enlemlerinde 12 km, kutuplardaki kal?nl??? ise 9–10 km’dir. Katman kal?nl???n?n ekvatorda ve kutuplarda farkl?l?k göstermesinin nedeni, ekvatorda ?s?nan havan?n hafifleyerek yükselmesi ve merkez kaç kuvvetinin bulunmas?, kutuplarda ise havan?n so?uyarak çökmesi ve merkez kaç kuvvetinin bulunmamas?d?r. Yani bu de?i?iklerin sebebi s?cakl?k farkl?l?klar? ve merkez kaç kuvvetinin etkisidir.
Troposfer atmosferin en önemli katman?d?r diyebiliriz çünkü gazlar?n %75?i su buhar?n?n ise tamam? bu katmanda bulunur. Buna ba?l? olarak hava ak?mlar?, bulutluluk, nem, ya???lar, bas?nç de?i?iklikleri gibi bilinen bütün meteorolojik olaylar bu katmanda meydana gelir, güçlü yatay ve dikey hava hareketleri de bu katmanda olu?ur. Troposfer genellikle yerden yans?yan güne? ???nlar?yla ?s?n?r bu nedenle alt k?sm? daha s?cakt?r ve yerden yükseldikçe s?cakl?k her 200 metrede 1°C azal?r.

2) Stratosfer : Troposferden itibaren 50 km. yükseli?e kadar uzan?r. Yatay hava hareketleri (rüzgarlar) görülür. Su buhar? bulunmad??? için dikey hava hareketleri olu?maz. Yaln?zca yatay hareketlerin olu?mas? da di?er tabakalar ile stratosfer aras?nda bu katmandan kaynaklanan bir ta??n?m olmamas?na sebep olur. Bu durum çok tehlikeli olabilir çünkü diyelim ki bir yanarda??n patlamas?ndan ortaya ç?kan küller troposferi a??p stratosfere ula??rsa burada birikir ve kal?c? bir kirlilik olu?turur. Ayr?ca bu katmanda s?cakl?k de?i?iklikleri olmaz ve katman?n s?cakl??? yakla??k olarak -45°C’dir. Stratosferde yerçekimi azald??? için cisimler gerçek a??rl?klar?n? kaybederler. Bu katman?n üst k?s?mlar?nda ozon gazlar? bulunur ve güne? ???nlar?n? çeken bu gazlar katman?n ?s?nmas?na neden olur.

3) Mezosfer : Stratosferden itibaren 80 km. yüksekli?e kadar uzan?r. Küçük boyutlu gök ta?lar? bu katmanda sürtünmenin etkisiyle buharla?arak kaybolur.

Ozonosfer ve Kemosfer olarak iki k?s?mdan olu?ur.

  • Ozonosfer: Bu tabakada ozon gazlar? bulunur. Güne?ten gelen zararl? ultraviyole ???nlar, ozon gazlar? taraf?ndan tutulur. Bundan dolay? canl?lar için koruyucu katmand?r.
  • Kemosfer: Zararl? ???nlar?n tutulmas? az miktarda burada da görülür. Ayr?ca gazlar?n iyonlara ayr?lmaya ba?lad??? yerdir.

4) Termosfer : Mezosferden itibaren 400 km. yüksekli?e kadar uzanan katmand?r. Bu katmanda güne? ???nlar? yo?un olarak hissedilir. S?cakl???n güne?in etkisine göre 200 ile 1600°C’dir. Bu katmanda gazlar iyon halinde bulunur ve iyonlar aras?nda elektron al??veri?i oldukça fazlad?r. Bu nedenle haberle?me sinyalleri ve radyo dalgalar? çok iyi iletilir.

5) Ekzosfer : Atmosferin en üst kat?d?r. Az miktarda hidrojen ve helyum atomlar?ndan olu?ur. Kesin s?n?r? bilinmemekle birlikte üst s?n?r?n?n yerden yakla??k 10.000 km yükseklikte oldu?u kabul edilmi?tir. Bu katmandan sonra art?k bir s?n?r olmad??? için bo?lu?a geçi? ba?lar. Yapay uydular bu katmanda bulunurlar, yerçekimi çok dü?üktür ve gazlar çok seyrektir.

Atmosferin Yeryüzü Aç?s?ndan Önemi

  • ?klim olaylar? meydana gelir.
  • Canl? ya?am? için gerekli gazlar? ihtiva eder.
  • Güne?’ten gelen zararl? ???nlar? tutar.
  • Dünya’n?n a??r? ?s?nmas?n? ve so?umas?n? engeller.
  • Dünya ile birlikte dönerek sürtünmeden do?acak yanmay? engeller.
  • Uzaydan gelen meteorlar?n parçalanmas?n? sa?lar.
  • Güne? ???nlar?n?n da??lmas?n? sa?layarak, gölgede kalan k?s?mlar?n da ayd?nlanmas?n? sa?lar. Bir ba?ka ifade ile gölgelerin tam karanl?k olmas?n? önler.
  • I????, sesi, s?cakl??? geçirir ve iletilmesini sa?lar.
  • Hava ak?mlar? nedeniyle gündüz olan bölgelerin a??r? s?cak, gece olan bölgelerin de a??r? so?uk olmas?n? engeller.