Rüzgar Nasıl Oluşur

0
114

Havan?n ?s?nmas? , ?s?nan kütlenin geni?lemesine , dolay?s? ile harekete geçerek yükselmesine neden olur . Ancak yükselen hava kütlesi atmosferin d???na ç?kamayaca??ndan , önce dikey sonra yatay yönde hareket eder . ??te bu noktada havan?n ?s?n?p kütlesel olarak yer de?i?tirmesi , bas?nc?n olu?mas?na neden olur . Ancak atmosferin yapt??? bas?nç dünyan?n her yerinde ayn? de?ildir , çünkü yerçekimine , s?cakl??a ve bulunulan yerin yüksekli?ine ba?l? olarak de?i?ir . Bu ?ekilde yüksek ve alçak bas?nç merkezleri olu?ur . Atmosferdeki yüksek bas?nç alanlar? tepelere , alçak bas?nç alanlar? ise çukurlara benzetilebilir . Hava ak?c? oldu?undan , çekimin etkisi alt?nda yüksek bas?nç alanlar?ndan alçak bas?nç alanlar?na do?ru , sanki yamaçlardan akan su gibi hareket eder ve rüzgarlar? meydana getirir .

Karalar ve denizler aras?ndaki ?s?nma ve bas?nç fark?ndan do?an k?sa süreli rüzgarlardan olan ve s?cak mevsimde görülen meltemler s?cakl??a etki eden rüzgarlardand?r . Hava s?cakl???n?n yüksek oldu?u ö?le saatlerinde , kara çok fazla ?s?nd??? için bas?nç alçal?r . Bu ?ekilde yüksek bas?nç merkezi olan denizden alçak bas?nç merkezi olan karaya do?ru esen rüzgar havay? serinletir . Burada dikkat edilmesi gereken nokta , Yüce Allah’?n bir hikmeti olarak bu rüzgar?n s?cak mevsimde ve günün s?cak saatlerinde denizden eserek havay? serinletmesidir . Geceleri ise hava zaten serin oldu?undan daha fazla serinlemesine gerek yoktur . Bu nedenle mekanizma tersine dönerek i?ler . Ülkemizin Ege k?y?lar?nda yer alan ?zmir’de yaz aylar?nda esen imbat , bu rüzgara tipik bir örnektir .

Baz? rüzgarlar ise geldikleri yere göre daha s?cakt?r . Bu gruptakilerin en tan?nm?? olan? Fön ad? verilen rüzgarlard?r . Söz konusu rüzgarlar yükselen hava kütlesinin bir da?? a?arak öteki yamaçta alçalmas? ile olu?urlar . Bu alçalma hareketi s?ras?nda her 100 m . ‘de 1oC kadar ?s?n?r . Di?er yamaca s?cak ve kuru olarak inen bu rüzgarlar ilginçtir ki ?sviçre Alplerinin kuzey yamaçlar? ve ülkemizin Do?u Karadeniz ve Toros da?lar?n?n denize bakan kesimlerinde ve benzer ko?ullara sahip da?l?k alanlarda , ba?ka bir deyi?le dünyan?n serin k?s?mlar?nda eser ve buradaki sert , so?uk iklim ko?ullar?n? yumu?at?r.

Rüzgar nas?l olu?ur?

Rüzgar , güne? enerjisinin dönü?mü? bir biçimidir . Rüzgarlar , güne?in atmosfer kütlesine e?it olmayan biçimde yaym?? oldu?u ?s? , yeryüzünün amorfik co?rafi yap?s? ve dünyan?n kendi etraf?nda dönmesi sonucu olu?urlar .

Karalar , denizler ve havaküre farkl? özgül ?s?lara dolay?s?yla farkl? s?cakl?klara sahip olurlar . S?cakl?k da??l?m? , co?rafi ve çevresel ko?ullara ba?l?d?r . Yerkürede ortaya ç?kan s?cakl?k ve buna ba?l? bas?nç farkl?l?klar? , rüzgar?n olu?mas?na neden olur .

Yüksek bas?nç alanlar?ndan alçak bas?nç alanlar?na do?ru hareket eden hava , “rüzgar” olarak isimlendirilmektedir .

Ekvator ve çevresi ( 0 derece enlemi ) güne? ???nlar?n?n yer yüzeyine geli? aç?lar?ndaki farkl?l?klar? nedeniyle , güne? taraf?ndan di?er enlemlere göre daha çok ?s?t?l?r . Farkl? ?s?nma ve farkl? s?cakl?k derecesi nedeniyle hava dola??mlar? ba?lam?? olur . S?cak hava , so?uk havadan daha hafiftir . Is?nma sonucunda s?cak hava yukar?ya do?ru yükselir . Bu yükselme , yakla??k olarak 10 km yüksekli?e kadar sürer .

Yükselen hava bu yükseklikte kuzeye ve güneye do?ru ayr?l?r . E?er yer küre dönmemi? olsa idi , yükselen hava basit olarak kuzey ve güney kutuplara gider ve kutuplarda a?a??lara çöker , tekrar ekvatora do?ru hareket ederek sürekli çevrimine devam ederdi .

Dünya Çevresinde Rüzgar Ak?mlar?

Hareket halindeki hava kütlesi , dünyan?n dönü?ünden dolay? kuzey yar?m kürede sa?a , güney yar?m kürede sola do?ru sapar . Sapmaya neden olan kuvvete “corriolis kuvveti”denir .

Hava kütleleri ekvatorda ?s?narak yukar?ya do?ru hareket ederler . Belli bir yükseklikten sonra , kuzeye ve güneye do?ru hareketlerine devam ederler . Her iki kürede 30 derece enlemlerde “corriolis kuvveti” olarak isimlendirilen bir kuvvet vektörü , hava kütlesinin daha yüksek enlemlere hareketini önleyerek kuzeye ve güneye do?ru hareket etmesine neden olur .

Bu ?ekilde olu?an rüzgara da “jeostrofik rüzgar” denir . Asl?nda jeostrofik rüzgar , bas?nç gradyan? ve corriolis kuvvet aras?ndaki dengeden olu?an ve yeryüzeyi ile etkile?meyen kuramsal bir rüzgard?r . Bu rüzgar izobar’lara paraleldir .

Gerçekte corriolis kuvveti bir kuvvet de?ildir . Yaln?zca dünyadaki belli bir yerdeki hava parselinin yatay olarak hareketine bir bak?? aç?s? sa?lar . Bas?nç gradyanlar? aras?ndaki ak?? , as?l rüzgar?n hareket kuvvetidir .

Hava kütleleri yüksek bas?nç alanlar?ndan dolay? tekrar a?a?? seviyelere do?ru inmeye ba?larlar . Kutuplarda da havan?n daha so?uk olmas?ndan dolay? yüksek bas?nç alanlar? olu?ur .

Ekvatordan kutuplara do?ru farkl?la?an ?s? da??l?m? nedeniyle olu?an global rüzgar ak?mlar? , dünyan?n kendi yörüngesinde dönmesi sonucu meydana gelen “Coriolis Kuvveti ” nedeniyle yukar?daki belli hakim rotalar? meydana getirmektedir .

Bu rüzgar rotalar? dominant rotalard?r ve yeryüzü ?ekillerinden ba??ms?z olup 1 . 000 metre üzerinde global rüzgar ak?mlar?n? meydana getirirler . Corriolis kuvvetinden dolay? bask?n rüzgar yönleri elementlere göre a?a??daki ?ekilde olu?ur .

 

KUZEY YARIKÜRE GÜNEY YARIKÜRE
Enlem     90-60   60-30    30-0      0-30    30-60    60-90
Bask?n Yön

NE

SW

NE

SE

NW

SE

Yer yüzünde olu?an hava kütlesi hareketleri ise genel olarak , yerin dönmesinden kaynaklanan “corriolis” kuvveti ile yeryüzü ve ak??kan havakütlesi aras?ndaki sürtünme kuvvetinden etkilenirler .

100 metreden daha az yüksekliklerde ise yukar?daki birincil etmenlere ilave olarak yeryüzü co?rafyas? da ikincil olarak etkili olmaya ba?lar ve ekonomik anlamda ilgi alan?m?za giren yüzey rüzgar ak?mlar? bu kapsamda olu?ur .

Rüzgar enerjisinde elde edilen güç Betz teoremine göre rüzgar h?z?n?n üçüncü kuvveti ( küpü ) ile orant?l? olarak de?i?im gösterir .

Google dan Gelen Aramalar: