Thomas Alva Edison Kimdir? Ampulün İcadı

0
86

Thomas Alva Edison, yedi ya??ndayken ailesiyle birlikte Michigan’daki Port Huron’a yerle?ti. ?lkö?renimine burada ba?lad?ysa da yakla??k üç ay sonra alg?lamas?n?n yava?l??? nedeniyle okuldan uzakla?t?r?ld?. Bundan sonraki üç y?l boyunca özel bir ö?retmen taraf?ndan e?itildi. Son derece merakl? ve yarat?c? bir ki?ili?e sahip olan Edison, 10 ya??na geldi?inde kendisini fizik ve kimya kitaplar?na verdi.

Bu arada evlerinin kilerinde bir kimya laboratuvar? kurdu. Özellikle kimya deneylerine ve Volta kaplar?ndan elektrik ak?m? elde etmeye yönelik ara?t?rmalara ilgi duydu; bir süre sonra kendi ba??na bir telgraf aleti yapt? ve Mors alfabesini ö?rendi. O günlerde geçirdi?i a??r bir hastal?k sonucu kulaklar? a??r i?itmeye ba?lad?.

Oniki ya??na geldi?inde ailesine yard?m etmek için Port Huron ile Detroit aras?nda çal??an trende gazete satmaya ba?layan Edison, evlerindeki Laboratuvar?n? trenin yük vagonuna ta??yarak, çal??malar?n? burada sürdürdü. Bu dönemde Edison, Michael Faraday’?n Experimental Research in Electricity adl? yap?t?n? okudu ve derinden etkilendi. Bunun üzerine bir yandan Faraday’?n deneylerini tekrarlad? bir yandan da kendi deneylerine a??rl?k vererek daha düzenli çal??maya ve notlar tutmaya ba?lad?. 1868?de kendine atölye kurdu. Ayn? y?l geli?tirdi?i elektrikli bir oy kay?t makinas?n?n patentini ald?. Ayg?t oldukça ilgi toplad? ama kimse taraf?ndan sat?n al?nmad?. Tüm paras?n? yitiren Edison Borç içinde Boston’dan ayr?larak New York’a yerle?ti. Edison’un ?ans? alt?n borsas?n?n düzenlenmesinde kullan?lan telgraf?n bozulmas? üzerine döndü. Borsa yetkililerinin iste?i üzerine ayg?t? ustaca tamir eden Edison, Western Union Telegraph company’den geli?tirilmekte olan telgrafl? kay?t ayg?tlar? üzerinde yetkinle?tirme çal??mas? yapma önerisi ald?. Bunun üzerine bir arkada?? ile birlikte Edison Universal Stock Printer mühendislik ?irketini kurdu. Satt??? patentlerle k?sa sürede önemli miktarda para kazand?. Bu parayla New Jersey’deki Newark’ta bir imalathane kurarak telgraf ve telem ayg?tlar? üretmeye ba?lad?. Bir süre sonra imalathanesini kapatarak New Jersey’deki Menlo Park‘ta bir ara?t?rma laboratuvar? kurdu ve tüm zaman?n? yeni bulu?lar yapmaya yönelik çal??malara ay?rd?.
1876?da Graham Bell’in geli?tirdi?i konu?an telgraf(telefon) üzerinde çal??maya ba?lad?. Ayg?ta karbondan bir iletici ekleyerek telefonu yetkinle?tirdi. Ses dalgalar?n?n dinami?i üzerine yapt??? bu çal??malardan yararlanarak 1877?de sesi kaydedip yineleyebilen gramafonu geli?tirdi. Geni? yank? uyand?ran bu bulu?u ününün uluslar aras? düzeyde yay?lmas?na neden oldu.

ampul_diagram.JPG1878?de William Wallace’in yapt??? 500 mum güçündeki ark lambas?ndan etkilenen Edison, bundan daha güvenli olan ve daha ucuz bir yöntemle çal??an yeni bir elektrik lambas?n? geli?tirme çal??mas?na giri?ti. Bu amaçla açt??? bir kampanyan?n yard?m?yla önde gelen i?adamlar?n?n parasal deste?ini sa?lad? ve Edison Electric Light Company’yi kurdu. Oksijenle yanan elektrik ark? yerine havas? bo?alt?lm?? bir ortamda(vakum) ???k yayan ve dü?ük ak?mla çal??an bir ampul yapmay? tasarl?yordu. Bu amaçla flaman olarak kullanabilece?i bir metal tel yapmaya u?ra?t?. Sonunda 21 Ekim 1879?da özel yüksek voltajl? elektrik üreteçlerinden elde etti?i ak?mla çal??an karbon flamanl? elektrik ampulünü halka tan?tt?. Üç y?l sonra New York sokaklar? bu lambalarla ayd?nlanacakt?.

1887?de Menlo Park’tan New Jersey’deki West Orange’a ta??nan Edison burada önceki laboratuvarlar?n?n on kat? büyüklü?ünde Edison Laboratuvar?n? açt?. 1890?lara do?ru uzun erimli iletime daha uygun olan alternatif ak?m geli?tirildi. Do?ru ak?m?n üstünlü?üne inanan Edison, bir kampanya ba?latarak kamuoyunu, yüksek gerilimli alternatif ak?m sistemlerinin son derece tehlikeli oldu?u yolunda uyarmaya çal??t?. 1892?de ise Edison General Electric Company’nin denetimini yitirdi.Ve ?irketi General Electric Company ile birle?ti. ?ki kez evlenen Edison’un alt? çocu?u oldu. Ya?am?n?n sonuna de?in yeni bulu?lar yapmak için u?ra? verdi.

Ampulün ?cad?
edison2.jpgEdison bir dinleme gezisi s?ras?nda metal fabrikatörü ve Amerika dinamo makinesinin imalatç?s? Willam Wallace’?n yapt??? yeni elektrik lambas?n? gözden geçirmeye davet edildi. Edison tahta çerçeveyle hareket eden iki koldan ibaret basit cihaz?n kar??s?na grafit plaka ili?tirilmi?ti. Her iki plakay? birle?tiren elektrik ak?m? ve mavi ???k yay? gibi görünüyordu. Gözleri kama?t?ran bu alev, grafit plakalar? çabucak eritiveriyordu.

Edison’un 40-50 i? arkada??yla i?e koyulma tarz?, bilim ara?t?rmalar? tarihinde e?sizdir. Ara vermeden çal???yorlard?. Atölyede yap?lan ufak cam ampullerin içerisindeki hava, elektrik ak?m?n?n k?zg?n hale getirece?i maddenin yanmas?na engel olmak için bo?alt?yordu. Fakat esas mesele bu maddenin ne olaca?? konusundayd?. Kimi maddeler çok az dayanabiliyor, kimileri çok pahal?ya mal oluyordu. Halbuki Edison öylesine ucuz bir lamba yapmak istiyordu ki, herkes al?p evine takabilsin.Kömürle?tirme i?leminden geçmi? mukavva, hindistan cevizi kabu?u, mantar, hatta laboratuar? gezmeye gelen bir misafirin k?z?l sakal?ndan bir iki tel bile denendi. Durmadan çal??mak yüzünden Edison’un gözleri yan?yor, dayan?lmaz sanc?lar veriyordu. Ama o bunlar? kimseye söylemiyor, sadece hat?ra defterine kaydediyordu. Pe?pe?e deneylerin sürdü?ü bir gün asistan? “Art?k bu i?ten vazgeçsek, çünkü ?u ana kadar bine yak?n deney yapt?k ve hiçbirinden sonuç alamad?k!” dedi. Edison hemen itiraz etti ve: “Bu do?ru de?il! Evet, amac?m?za ula?amad?k ama hiçbir netice elde edemedi?imiz do?ru de?ildir. Çünkü arad???m?z ?eyin bin farkl? yap?lamama ?eklini ö?renmi? olduk.” dedi. Bu Edison’un tarihe geçmi? en önemli sözüdür.

ilk_ampul.jpg1879 Kas?m’?nda Edison bir gece yaz? masas?n?n ba??na oturmu?, sönük bir puroyu emerek ne yapaca??n? dü?ünüyordu. Dalg?n dalg?n ceketinin dü?melerinden birini çevirirken dü?me koptu. Üstünden bir iplik parças? sark?yordu. Birden yerinden f?rlad?, laboratuvara geçti ve teknisyenlerine iplik parças?n? gösterdi. Bir yumak ip al?p, ufak parçalar halinde bölmelerini ve kömürle?tirip lambaya takmalar?n? söyledi. Asistanlar? sonuç ummamakla beraber hemen söylenileni yapt?lar. Edison’un bu fikri, çal??malar?ndan vazgeçmeden önce ba?vurulacak son çare gibi görülüyordu.

Kömürle?tirilen iplikler her seferinde k?r?lmas?na ra?men bir tanesi k?r?lmadan lambaya tak?labildi. Lamban?n havas? hemen bo?alt?ld?. Lambaya elektrik verildi?inde iplik k?zd? ve tatl? sar? bir ???k meydana geldi. Edison ve arkada?lar? ????a büyülenmi? gibi bak?p, acaba ne kadar sürecek diye kara kara dü?ünüyorlard?.

Ampul saatlerce sönmedi. Süren çal??malar sonunda elektrik santrali yapmak, 900 binada elektrik ?ebekesi kurmak, binlerce sayaç yerle?tirmek,duylar?yla beraber 14.000 ampul yapmak gerekti. 4 eylül 1882’de me?hur mucidin bir i?areti üzerine ak?m verildi?i zaman, bütün mahallenin yüzlerce binas?nda binlerce elektrik hallenin yüzlerce binas?nda binlerce elektrik ampulü yand? ve etrafa parlak, tatl? ???klar saç?lmaya ba?lad?.

williamjhammer.jpgEdison devrinin en büyük merakl?s? ilan edildi. Herkes sadece lambalar? de?il, onu da görebilmek için ak?n etti. Edison’u tan?mayan kimse kalmad?. Edison’un en önemli yeri Menlo Park, New Jersey’deki ilk endüstriyel ara?t?rma laboratuar?yd?. Sürekli olarak teknolojik ke?ifler ve geli?tirmeler-iyile?tirmeler yapmak gibi özel bir amaç için kurulmu? ilk kurumdu. Edison birçok icad?n? resmi olarak bu laboratuarda üretmi?, birçok çal??an? onun direktifleri do?rultusunda icatlar?n ara?t?rma ve geli?tirmesinde görev alm??t?r.

Elektrik mühendisi William Joseph Hammer, 1879 Aral?k’?nda Edison’un laboratuar asistan? olarak görevine ba?lam??t?r. Telefon, fonograf, elektrikli tren, demir madeni ay?rac?, elektrikli ayd?nlatma ve di?er birçok icatta büyük katk?larda bulunmu?tur. Hammer’? özel k?lansa elektrik ampulünün icad?ndaki ve bu aletin geli?tirme ve testleri s?ras?ndaki çal??malar?d?r. Hammer 1880?de Edison’un lamba çal??malar?n?n ?ef mühendisi olmu?, bu mevkiideki ilk y?l?nda Francis Robbins Upton’?n genel müdürlü?ünü yapt??? fabrika 50.000 ampul üretmi?tir. Edison’a göre Hammer elektrik ampulünün bir öncüsüdür.